Ä°laç, hastalığın iyileÅŸtirilmesinde ya da önlenmesinde kullanılan kimyasal birleÅŸimdir. Ä°laçları dört ana kaynaktan elde edebiliriz : hayvansal, bitkisel, mineral ve sentetik.
ÖrneÄŸin diyabetikler tarafından kullanılan insülin ilacı, genellikle hayvan pankreasından hazırlanır
Kökler, yapraklar, çiçekler ve tohumların karışımı ilaçların bitkisel kaynağını oluÅŸtururlar; kalp yetersizliÄŸinin tedavisinde kullanılan digitalis, yüksükotu adı verilen yabani çiçeÄŸin kurutulmuÅŸ yaprağından hazırlanan bitki kökenli bir ilaçtır. Kalsiyum, demir ve magnezyum gibi mineraller, deÄŸiÅŸik hastalıkların iyileÅŸtirilmesinde kullanılırlar.
Bazı ilaçlar ise doÄŸada bulunmazlar, tamamen sentetik yolla elde edilirler.
Ä°LAÇLARlN Ä°SÄ°MLENDÄ°RÄ°LMELERÄ°
Ä°laçların çoÄŸunun birkaç ismi vardır. Bu isimler dört ana grupta toplanır:
1-. Genel isim : Dünya çapında standardize edilmiÅŸ, ilaçların birleÅŸimi ve hazırlanma usullerini anlatan kitaplarda ya da diÄŸer resmi yayınlarda listelenmiÅŸ olan bir isimdir; antibiyotikler, analjezikler, antialerjikler vb.
2- Ticari isim (markası) : Genellikle üretici firma tarafından verilen isimdir; ilaçlar deÄŸiÅŸik üretici tarafından pazarlandığında deÄŸiÅŸik ticari isme sahip olabilirler; Aspirin, Coraspin, Babyprin vb.
3- Kimyasal (jenerik) isim : Ä°laçların genellikle uzun ve karmaşık olan kimyasal adıdır: asetilsalisilik asit (ASA).
Ä°LAÇLARIN STANDARTLARI VE KANUNLARI
Birçok ülkede, ilaç üretimi deÄŸiÅŸik yasal standartlar ile hüküm altına alınmıştır. Bu standartlar, deÄŸiÅŸik üreticiler tarafından aynı mukavemet ve saflıkta olmasını saÄŸlamak için gereklidirler. Ülkemizde bu görev SaÄŸlık Bakanlığı’na aittir.
Ä°LAÇ ÇEŞİTLERÄ°
Ä°laçlar, deÄŸiÅŸik birçok formdan oluÅŸurlar. AÅŸağıdaki liste ilaçların ilaç formları hakkında bilgi sahibi olmanız için hazırlanmıştır.
KATI Ä°LAÇLAR
1. TOZ : DoÄŸal ve sentetik kaynaklardan elde edilen ilaçların, ezilerek toz haline getirilmiÅŸ halleridir. Ağızdan alınanları olduÄŸu gibi ciltteki yaralara serpme ÅŸeklinde de kullanılabilirler.
2. DRAJE : Tadı acı olan tabletlerin alınmasını kolaylaÅŸtırmak amacıyla, üzerleri koruyucu bir ÅŸeker ya da çikolata tabakasıyla kaplanarak elde edilen ilaç ÅŸeklidir.
3. KAPSÜL : Katı ve sıvı ilaçların silindir, yassı veya zeytin benzeri ÅŸekillerde olan jelatin koruyucular içinde sunulduÄŸu ÅŸekildir. Midede ya da barsakta eriyen çeÅŸitleri vardır.
4. TABLET : Toz halindeki ilaçların, sıkıştırılarak kesik silindir ya da yuvarlak ÅŸekillerde sunulmasıdır; Ör:dispril. Tabletlerin köpüren ÅŸekillerine “efervesan” (ör:kalsiyum sandoz), emilen ÅŸekillerine ”pastil” ve dilaltında eriyen ÅŸekillerine “sublingual”(ör:isordil) denilmektedir.
5. PÄ°LÜL : Toz ÅŸeklindeki ilaçların bal ya da koyu ÅŸurup gibi maddelerle karıştırılarak yassı veya küçük küreler ÅŸeklinde sunulmasıdır.
6. SUPOZÄ°TUAR (FÄ°TÄ°L) : Vucüt ısısında eriyen ve rektum yada vaginaya uygun ÅŸekillendirilmiÅŸ ilaçlardır.
7. KAÅžE : HoÅŸa gitmeyen tad ve kokuları nedeniyle toz ÅŸeklindeki ilaçların pirinç unu ya da niÅŸastadan yapılmış oval veya silindir ÅŸekilli içiçe geçen koruyucular içinde sunulan ÅŸekilleridir; örnek : Gripin.
SIVI Ä°LAÇLAR
1) SOLÜSYON : Ä°lacın etken maddesinin su, bitkisel yaÄŸ ya da baÅŸka bir eriticide eritilmesiyle hazırlanmış ÅŸeklidir. Göz, kulak, burun damlaları bu solüsyonlara örnek verilebilir.
2) SUSPANSIYON : Katı haldeki ilaçların bir sıvı içinde tam çözünmeden (minik parçacıklar halinde) bulunduÄŸu sıvı ilaçlardır. Çöküntü yaptığından, kullanılmadan önce mutlaka çalkalanmalıdırlar.
3) TENTÜR : Bitkisel ve hayvansal kaynaklı ilaçların, alkol ya da eterdeki çözeltisidir.
4) EXTRACT(EKSTRE) : Bitkisel maddelerin su, alkol ve eter gibi sonradan uçurulabilen bir ya da birkaç eritici ile karıştırılıp sonra eriticinin uçurulmasıyla elde edilen ilaç ÅŸekilleridir.
5) ÅžURUP : Yüksek miktarda (% 60 dan fazla) ÅŸeker içeren sıvı ilaç ÅŸekilleridir. Fazla ÅŸekerli olduklarından içerisinde bakteri ve mantarlar üreyemez.
6) POSYON : Åžeker oranı düÅŸük ve kaşıkla içmeye elveriÅŸli sıvı ilaç ÅŸeklidir. Ä°çerisinde bakteri ve mantar üreyebileceÄŸinden 4-5 dozluk hazırlanmaktadırlar.
7) LOSYON : Deriyi korumak ya da aÄŸrı gidermek için cilde uygulanan solüsyon, süspansiyon ya da emülsiyon ÅŸeklindeki ilaçlardır. (Emülsiyon: Bir sıvı (genellikle yaÄŸ) diÄŸer bir sıvı(genellikle su) içinde ufak moleküller ÅŸeklinde dağılıp, kolloidal bir karışım oluÅŸturuyorsa bu sıvıya denir. )
8) ELÄ°KSÄ°R / Ä°KSÄ°R : Etkin madde ile birlikte su, alkol, ÅŸeker vekoku veren maddeler içeren sıvı ilaç ÅŸeklidir.
9) MÄ°LK (SÜT) : Erimeyen ilacın sulu süspansiyonudur. Ör:magnesia milk.
10) AEROSOL : Özel eriticiler içinde hazırlanan ve solunum yoluyla kullanılan ilaç ÅŸekilleridir. Ör:astım ilaçları
YARI KATI Ä°LAÇLAR
1. OINTMENT(MERHEM / POMAT) : Vücuda dışarıdan (cilde ve mukozaya) uygulanan; tereyaÄŸ kıvamında vazelin, lanolin, domuz yağıvb katkı maddeleriyle hazırlanan yarı katı ilaçlardır.
2. TRANSDERMAL TERAPÖTÄ°K SÄ°STEM (TTS) : Etken maddenin yapışkan bir yüzeye emdirildikten sonra tedavi amacıyla deriye (göÄŸüs veya kulak arkasına) yapıştırılarak uzun sürede emiliminin saÄŸlandığı ilaç ÅŸeklidir.
3. YAKILAR : Cilde yapıştırılan katı veya yarı katı ilaç ÅŸekilleridir.
Ä°LAÇLARlN VÜCUTTAKÄ° ETKÄ°LERÄ°
Ä°laçlar etkilerini lokal veya sistematik olarak ya da her iki durumda gösterebilirler.
Lokal etki : ilacın doğrudan dokuya uygulanmasıdır.
Ör: antialerjik losyonlar, kaşıntıyı gidermek üzere deriye uygulanır.
Sistematik etki : ilaç herhangi bir yolla (oral, kas içi vb,) vücuda alındıktan sonra kana geçerek etki edeceÄŸi yere gider. Sistematik etkide birçok organ etkilenir, üstelik bir organa olan etkisi diÄŸer organa göre daha fazla olabilir.
Verilen herhangi bir ilacın etkisi; hastaya, ilacın dozuna, verilen ilacın izlediği yola ve ilacın metabolizmasına bağlı olarak değişir.
Ä°LACIN ETKÄ°SÄ°NÄ° ETKÄ°LEYEN HASTA Ä°LE Ä°LGÄ°LÄ° ETKENLER
1) YAÅž :
DeÄŸiÅŸik yaÅŸtaki hastaların aynı ilaca deÄŸiÅŸik tepkiler verebilirler. ÖrneÄŸin yaÅŸlılar, ilacın etkisine daha duyarlıdırlar; bu nedenle genç hastalara göre daha düÅŸük dozda ilaç vermek gerekebilir. Bazı ilaçlar deÄŸiÅŸik yaÅŸ gruplarında deÄŸiÅŸik etkilere sahiptirler. ÖrneÄŸin Barbituratlar, yetiÅŸkinlerin çoÄŸunda yatıştırıcı etkiye neden olurken, yaÅŸlılarda tamamen ters etkiye yol açarak heyecan ya da sıkıntı yaratabilirler.
2) AÄžIRLIK :
Ä°laçların çoÄŸu eriÅŸkin ortalamalarına göre hazırlanır; bu da genellikle 70 kg ağırlığında olan bir kiÅŸidir. Bununla birlikte bu ilaç dozu vucudun herkese uymayabilir; ÅŸöyle ki kiÅŸi 48 kg ya da 136 kg ise doz çok veya az gelecektir. Bu sebepten dolayı, bazı ilaç dozları hastanın ağırlığına göre verilir (mg/kg gibi).
3) HASTALARIN SAÄžLIK DURUMU :
Hastaların saÄŸlık durumları da ilaca karşı olan tepkilerini etkileyecektir. EÄŸer böbrekleri çalışmıyorsa; böbrekten atılan bir ilaç söz konusu olduÄŸunda ilaç vücutta birikerek, toksik (zehir) etkisi yapabilir.
4) BÄ°REYSEL FARKLILIK :
Bir kiÅŸi için tedavi edici olan doz diÄŸerleri için aynı etkiye sahip olamayabilir. Bunun nedeni kiÅŸisel farklılıktır.
5) IDIOSENKRATÄ°K (NEDENI BILINEMEYEN) VE ALERJIK REAKSIYONLAR:
Bazı hastalar bazı maddelere karşı duyarlıdırlar o nedenle ilaç alındıktan sonra istenmeyen etkiler (alerjik tepkiler) ortaya çıkabilir. Bu etkiler hemen (örnek: penisilin) çıkabildiÄŸi gibi birkaç saat sonra ya da birkaç gün kullanımdan sonra da görülebilir.
Ä°LAÇ VERME YOLLARI
Ä°lacın etkisi, ilacın vücuda veriliÅŸ yoluyla ilgilidir. Bir ilacın uygulandığı yol diÄŸer ilaç için uygun olmayabilir. Bu nedenle ilaçların vücuda veriliÅŸ yöntemleri iyi bilinmelidir.
Oral ( Ağızdan – per os )
Birçok hasta ilaçlarını evinde acısız, en uygun ve ekonomik bir yöntem olan ağız yoluyla alır. Ağız yoluyla ilaç alındığında, mide ve bağırsaklardan emilimi nedeniyle etkisi 30 ila 90 dakikada ortaya çıkar.
Rektal (makattan)
Bazı durumlarda (Örnek: hasta kusuyorsa, bilinci kapalıysa, kasılma nöbeti geçiriyorsa vb) ağız yoluyla ilaç vermek mümkün olmayabilir, bu durumlarda rektal yol tercih edilir. Rektal mukozadan emilim hızlıdır.
Oral ve rektal yol ile ilaç alımına “enteral yol” adı verilir, bu yollarla alınan ilaçlar mide ve bağırsaktan emilirler. AÅŸağıdaki yöntemlere ise ”parenteral yol” denilmektedir.
Intravenöz (IV, damar yolu )
En hızlı ve etkili ilaç veriliÅŸ yolu damar yoludur. Ä°laç doÄŸrudan kan akımına katılarak, en kısa zamanda hedef organa ulaÅŸmaktadır. Emilim sırasında görülen ilaç kaybı bu yöntemde söz konusu deÄŸildir. Bu yöntemle istenilen miktar belirlenen zamanda hastaya uygulanabilmekte ve ilacın dozu da kontrol altında tutulabilmektedir.
IV yolla uygulamada ilaç çok kısa süre içinde emilebilmektedir (absorbe edilebilmektedir). Emilim hızı, kalp rahatsızlığı olanlarda, daha uzun bir sirkülasyon (dolaşım) nedeniyle daha yavaÅŸ gerçekleÅŸmektedir. Kalp durmasında ve hastaya kalp masajı uygulanırken damar içinden uygulanan ilacın hedef organa ulaÅŸması normal süreden 3 ya da 4 kat daha uzun bir zaman alır. Bu nedenle, kalp masajı uygulanan hastaya verilen ilacın ancak 1 ila 2 dakika sonra kana karıştığından emin olunabilir.
Intramüsküler (IM, Kas içine)
Kas içine ilaç veriliÅŸinde ilacın etkisi damar içine uygulamaya göre çok daha yavaÅŸtır. Ä°laç önce kastan emilir, daha sonra kana karışır. Bu nedenle damar içine göre daha uzun sürede etki eder.
Subcutan( Deri altına )
Ä°laç, deri altına, yaÄŸ tabakasına veya onun altındaki dokuya enjekte edilir. Deri altı dokusuna sınırlı miktarlarda ve tahriÅŸe neden olmayan ilaçlar enjekte edilir. Bu uygulamada ilacın emilimi yavaÅŸtır; etki süresi damar içine uygulanan ilaçlara göre daha uzundur. Ä°lacın en etkin olduÄŸu düzeye ulaÅŸma süresi 30. dakikadır. Astım krizlerinde epinefrin(adrenalin) deri altına uygulanır. Genelde ilaç, üst kolun dış tarafındaki dokuya veya bacağın üst yarısına veya karın bölgesine uygulanır.
Inhalasyon( solunum yoluyla )
Aerosol Bronkodilatörler, bronkosol ve medihalers gibi ilaçlar solunum yoluyla verilmektedir. KiÅŸi solunum yaparken, ilaç kabını aÄŸzına dayayarak, toz ya da püskürtme ÅŸeklindeki ilacı doÄŸrudan akciÄŸerlerine çeker ve ilaç kısa sürede kana karışır.
Endotrakeal ( tracheal )
Bazı ilaçlar bronÅŸ zarlarından çok hızlı emilirler dolayısıyla da çok hızlı etki ederler. Bu ilaçlar endotrakeal tüpten verilirler. Bu yolla verilen ilaçlar: Atropine, Valium, Epinephrine, Lidocaine.
Sublingual (SL, Dil altı)
Sublingual yol, ilacın dil altına konularak etkisini gösterdiÄŸi yoldur. Nitrogliserin (Ä°sordil 5mg) genellikle bu yolla alınır. Dil altına verilen ilaçlar çok hızlı emilirler. Ve birkaç dakika içinde etkilerini gösterirler.
Topikal ( lokal, deri )
Ä°laçlar deriye de uygulanabilir. Genel olarak deri, ilaçların emilimine karşı bir engel oluÅŸturur. Ancak bazı ilaçlar çok düÅŸük hızda da olsa bu engeli aÅŸmaktadırlar. Bu yolla ilaç verildiÄŸinde ilacın etkisi uzun süre devam eder. Bazı kalp hastalarında nitrogliserin deri üzerine uygulanabilmektedir (flaster gibi yapıştırılarak uygulanır). Aynı ÅŸekilde estrogenlerde ( kadın hormonları) deriye uygulanabilmektedir.
Intrakardiak ( kalp içine )
Ä°lacın doÄŸrudan göÄŸüs duvarından kalbe enjekte edilmesidir. Bu yöntem son çare olarak kullanılmaktadır. Kalp durması gibi durumlarda epinefrin kalp içine doÄŸrudan enjekte edilir.
TABLO : ÇEŞİTLÄ° YOLLARDAN ALINAN Ä°LAÇLARlN EMÄ°LÄ°M HIZLARI
___________________________________________________________________
ALINDIÄžI ALINDIKTAN SONRA, ETKÄ°SÄ°NÄ°N ORTAYA
YOL ÇIKTIÄžI ZAMANA KADAR GEÇEN SÜRE
DERİDEN DEĞİŞKEN
AÄžIZDAN 30 - 90 DAKIKA
REKTAL 5 - 30 DAKIKA
CÄ°LT ALTI 15 - 30 DAKÄ°KA
KASÄ°ÇÄ° 10 - 20 DAKÄ°KA
DÄ°LALTI –TABLET- 3 - 5 DAKÄ°KA
DÄ°LALTI – ENJEKSÄ°YON - 3 DAKÄ°KA
Ä°NHALASYON – SOLUNUM - 3 DAKÄ°KA
ENDOTRAKEAL 3 DAKÄ°KA
DAMAR YOLU 30-60 SANIYE
KALP Ä°ÇÄ°NE 15 SANIYE
Ä°LAÇLARIN VÜCUTTAKÄ° DAÄžILIMI
Ä°laç kana karıştıktan sonra ne olur? Genelde ilaç kolaylıkla damardan (vasküler boÅŸluktan) geçerek hücrelerarası ( interstisyel) sıvıya karışır. Bu nedenle vücudun belli bir bölgesine ulaÅŸan ilaç miktarı o bölgedeki kan akımına baÄŸlıdır. Vücudun bazı bölgelerine ulaÅŸmak daha zor olabilir. Bazı ilaçlar ( sinir ilaçları ) merkezi sinir sistemi ulaÅŸamazlar. ( Bu nedenle biz bu ilaçlara “kan-beyin bariyerini aÅŸamıyorlar” deriz.) Bazı ilaçlar kolaylıkla annenin dolaşımından plasentaya geçebilirken, diÄŸerleri bebeÄŸin dolaşımına (fetal sirkulasyona) giremezler.
Ä°LACIN ETKÄ°SÄ°Z HALE GETÄ°RÄ°LMESÄ° VE VÜCUTTAN DIÅžARI ATILMASI
Ä°lacın etkisinin sadece belirli bir zaman sürdüÄŸünü biliyoruz. Bundan ÅŸu sonucu çıkartabiliriz: ilaca belli bir süre sonra bir ÅŸeyler oluyor. EÄŸer aksi olsaydı ilacın etkisi sürekli olurdu. Vücudun ilacı ortadan kaldırmak üzere kullandığı iki yöntemi vardır. Birisi ilacın dışarı atılması, diÄŸeri de ilacın aktif olmayan bir hale dönüÅŸtürülmesidir.
Ä°laçların vücuttan atılımı akciÄŸerler veya böbrekler yoluyla gerçekleÅŸmektedir. Örnek : Genel anestezide kullanılan gazlar ve buharlaÅŸabilen sıvılar akciÄŸerlerden dışarı atılırlar. Alınan alkolün belirli bir oranı da akciÄŸerlerden dışarı atılır. Böbrek yetmezliÄŸinden kaynaklanan nedenlerle ilacın vücuttan atılması daha yavaÅŸlayabilir. Ä°lacın vücuttan atılımının ikinci yolu da ilacın aktif olmayan(inaktif) bir hale dönüÅŸtürülmesidir. Metabolik reaksiyonların büyük bir kısmı karaciÄŸerde gerçekleÅŸmektedir ve ilaçların inaktif hale getirilmesi de karaciÄŸerde olmaktadır. KaraciÄŸer yetmezliÄŸinde ilacın inaktif hale getirilmesi de aksar.
Naz Ecz
